علم بالله (1) - شرح نامه ابن عربی به فخر الدین رازی
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدالله و سلام علي عباده الذي اصطفي و علي وليي في الله تعالي فخرالدين محمد _ أعلي الله همته و أفاض عليه رحمته و بركاته. _فإنّا نحمد اليك الله الذي لا اله الّا هو.و يقول الله تعالي : ﴿ و تواصوا بالحق ﴾ [عصر/3]و قد وقفتُ علي بعض تواليفك و ما ايدك الله به من القوة المتخيلة و تتخيله من الفكر الجيّد.و متي ما تغذت النفس من كسب يديها فإنّها لا تجد حلاوة الجود و الوهب و تكون ممن أكل من تحته، و الرجُل من أكل من فوقه، كما قال تعالي: ﴿ و لو أنهم أقاموا التوراة و الإنجيل و ما أنزل إاليهم من ربّهم لأكلوا من فوقهم و من تحت أرجلهم ﴾ [مائده/66]
حمد شایسته خداست و سلام بر بنده برگزیده او و بر دوست من در طریقه الهی فخر الدین محمد رازی - که خداوند همت او را عالی گرداند و بر او از رحمت و برکاتش افاضه کند- پس خداوند را به تو حمد می کنم که الهی جز او نیست. و خداوند تعالی می گوید که: « به حق سفارش نمودند.» و بر بعضی از تالیفهایت واقف شدم و آنچه که خداوند تو را بدانها بوسیله قوه متخیله یاری داده و بوسیله فکر نیکو آن را تخیل کردی. و هنگامیکه نفس از کسب دستانش تغذیه می کند٬ پس در این حالت حلاوت و شیرینی جود و بخشش الهی را نمی یابد و این از جانب کسی است که از زیر خود (علم) می خورد و مرد را سزاست که از بالای خود بخورد آنچنانکه خدای تعالی گوید: « و اگر آنان، تورات و انجيل و آنچه را از سوى پروردگارشان بر آنها نازل شده ( قرآن) برپا دارند، از بالا و پایین (روزی علم ) خواهند خورد. »
فخر الدین محمد رازی معروف به امام فخر رازی٬ پس از گذاری در زندگی خود به اوان پیری رسیده بود٬ روزی فهمید که یکی از مسایلی که مدتها برای او یقینی بوده٬ غبار بطلان نشسته و بخود گفت: نکند که دیگر مسایل علمی متقن هم همینگونه باشد. پس گریست و از گذشته خود و آنچه جمع آورده اظهار تاسف کرد و این ابیات را سرود:
نهاية اقــدام العـقول عقـال و أكثر سعي العاملين ضلال
و أرواحنا في وحشة من جسومنا و حاصل دنيانا أذي و وبال
و لم نستفد من بحثنا طول عمرنا سوي أن جمعنا فيه قيل و قالوا
نهايت قدمهاي عقل، پايبندي است و بيشتر سعي عمل كنندگان، گمراهي و حيرت است.
و از جسمان ماست كه ارواحمان در وحشت و گرفتاري است و حاصل دنيايمان جز گرفتاري و وبال نيست.
و از بحوثي كه در طول عمرمان بود جز جمع قيل و قال چيز ديگري حاصل نشد.
شیخ اکبر محی الدین ابن عربی نامه بدو نوشت که اینک به شرح آن نامه می پردازیم:
دریافت علم از بالا و پایین
شیخ اکبر محی الدین ابن عربی پس از تعظیم قدرت فکر و تخیل امام فخر رازی٬ او را به علمی بالاتر نشانه می رود و از او می خواهد که ازین علوم که تحت سلطه دستان نفس است و نفس توانایی حکم بر آن را دارد و توسط قوای عقل همچون فکر و خیال بدست آمده اکتفا نکند و به سمت علومی که از ماورای کسب انسان بدست می آید٬ همت گمارد.
اینک مطلبی که پیش در این مورد نوشتم را منتقل می کنم امید است که مورد قبول افتد:
« این مطلب بازگشت به كلام شيخ دارد و دسته بندي علوم به علوم وهبي كه از ناحيه جود الهي، فيضان دارد و فوق خوراك علمي بشري است و علوم كه بشر به آن احاطه دارد و تحت كسب او مي باشد.
شيخ اكبر درمورد علوم وهبي مي گويد:
و اين علوم اكتسابي نيستند ﴿ و من تحت أرجلهم ﴾ [مائده/66] و اين از علومي است كه داخل در كسب هستند. پس آن از علوم تحت و فوق مي باشد. هنگامي كه نور بدين صفت باشد در زير ما نيست بلكه روي گرداننده از ماست و نوري كه تحت ماست، آن است كه ما بر آن حكم مي كنيم و آن تعبير به ﴿ و من تحت أرجلهم ﴾ [مائده/66] شده است.(فتوحات مکیه٬ باب ۷۱)
نوري كه مافوق ماست به علت عدم احاطه و مناسبت ما بدان، در بند قواي ما نمي باشد. شيخ علوم خود را از ناحيه وهب الهي مي داند و به خاطر عدم مناسبت، آن را از پستي علوم كسبي و ادراكات بشري خارج مي داند.
همچنين شيخ اكبر پس از ذكر احاديث فراواني در باب صوم قسمت سحور، بر تأمّل كننده اين مطالب، اصرار مي ورزد كه كلام و روش او را بشناسد تا بداند كه از طريق رسول _ صلي الله عليه و آله و سلم _ نه قولاً و نه فعلاً خارج نشده است و اشاره مي كند به قول جنيد سيد طائفه كه :
علمنا هذا مقيّد بالكتاب و السنّة .
إن كنّا أخذنا علمنا عن الله ما أخذناه من الكتب و لا من أفواه الرجال، فما علمنا الله تعالي علما به نخالف ما جائت به الأنبياء صلوات الله عليهم من عندالله ممّا ذكرته من الأخبار و لا ما أنزله الله في الكتاب، بل هو عندنا.
(یعنی جنید می گوید: علم ما مقید به کتاب و سنت است. شیخ ادامه می دهد که: ما علممان را از خدا اخذ کردیم و نه از کتب و نه از دهانهای مردم. و خداوند ما را به علمی که با آنچه انبیا - صلوات خداوند بر ایشان - آوردند مخالفت کند٬ آگاه نکرده از آن علومی که در اخبار و احادیث آمده و کتاب الهی بر آنها نازل شده بلکه آن علوم در نزد ماست.)(فتوحات مکیه ٬ باب ۷۱)
و سپس علوم خود را از جنس علم وهب الهي مي داند كه خداوند تعالي از خزائن رحمتش به بنده اش خضر بخشيده است:
و هذا هو علم الوهب الإلهيّ الذي أنتجه التقوي و العمل علي الكتاب و السنة.(فتوحات مکیه ٬ باب ۷۱)
پس طريق كسب اين علم وهبي الهي، از تقوي و عمل به كتاب و سنّت نبي است؛ اگر بنده اي خواهان علم فوقي وهبي الهي مي باشد، بايد قدري بياموزد كه او را به كتاب و سنّت آشنا گرداند و زياده آن، چه، در يادگيري علومي ديگر و چه مشغولي و اكتناه و اكتشاف در ظواهر الفاظ و اقوال كتاب و سنت، جز دوري از حق، و به بهاي اندك فروختن عمر زرّين، ثمري ندارد.
بر عاقل است كه چون تواند روش انبياء و اولياء الهي را در كسب علم دنبال كند، و بر حجج ظاهر كه چون روز عيان است، طهارت كند، و شايسته نيست، با روشهاي بشري و اقوال ناپاك خَلقي، خود را در منجلابي اندازد كه دستگيري او مشكل و چه بسا نا ممكن گردد.
اهل كتاب كه مخاطب اين آيه هستند، اينك آنچنان نفوذي بوسيله اين علم بشري بر عالم نموده اند كه اهل زهد را به خويشتن داري از علوم الهي وادار كرده اند و بواسطه عدم اقامه كتاب، به مجموعه اي وسيع از اين علومِ متنوعِ كياني، دست برده اند كه جمع آن، بخاطر كثرتِ جزئيات، بر عقولِ مكتسب، جز درد و سرگرداني، تحفه درخوري ندارد.
اما علوم كسبي كه نتيجه عمل است و نزد اهل تقوي مي باشد، علومي است الهي كه بشر را بر آن استيلايي نمي باشد و توانايي حكمِ بر آن، ندارد.
اما طريقه ديگر است كه مخصوص خاصان درگاه الهي مي باشد، بلكه به وجه مخصوصي از ناحيه جود الهي است.
شيخ اكبر در اين تقسيم، دو طائفه را مورد نظر دارد؛ طائفه اول به طريق عمل و كوشش مكتسب منازل هستند و طائفه دوم ، اين منازل را در ازاي عنايت الهي كه مسبوق به عملي نمي باشد، حاصل شده است. و اين اختصاص الهي براي ايشان است؛ درك اين انزال الهي نيز خارج از طور عقل مي باشد.
قومي به جدّ و جهد نهادند وصل دوست قومي دگر حواله به تقدير مي كنند(حافظ)
